चितवन १३ जेठ । नदीको किनार, माटोको बगर, र बगेको सफा पानी—यी सबैका बीचमा एकजना व्यक्ति जीवनभरि हराएका थिए। नाम थियो—वेदबहादुर खड्का। सहायक संरक्षण अधिकृतको पहिचान बोकेका उनी, तर पदभन्दा धेरै ठूलो थियो उनको समर्पण। उनको परिचय सधैं घडियाल गोहीसँग गाँसिएको थियो।
चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरास्थित घडियाल गोही प्रजनन केन्द्रमा १८ वर्ष प्रमुख भएर काम गरेका खड्का अब सधैंका लागि नदेखिने बने। ६१ वर्षको उमेरमा क्यान्सरले उनीसँग जीवनको अन्तिम संवाद गर्यो। तर, जीवनभर जंगल र नदीका आवाज सुन्ने खड्का चुपचाप संसारबाट विदा भए।
उनी जागिरे जीवनबाट साढे चार वर्षअघि मात्र अवकाश पाएका थिए। तर अवकाशले उनको घडियालप्रतिको माया घटाएन, रोकेन। उनी अझै पनि केही समय कसरा प्रजनन केन्द्रमै बसे, आगन्तुकहरूलाई घडियालको कथा सुनाउँदै, त्यसको महत्व बुझाउँदै।
“लामो समय बसियो, खटेर काम गरियो,” उनले कहिल्यै भनेका थिए, “अब यहाँ आउनेहरूले पनि त्यसरी नै काम गरुन् भन्ने लाग्छ।”
यही वाक्यमा उनका मन, भावना, र जिम्मेवारी सब समेटिएका थिए।
घडियाल गोही—विश्वकै दुर्लभ प्रजाति। सफा बगेको पानीमा बस्ने, माछा मात्र खाने यो जीव संकटमा छ। एक समय पाकिस्तानदेखि म्यानमारसम्म फैलिएको घडियालको संख्या सन् १९७० तिर घटेर दुई सयको हाराहारीमा झर्यो। त्यसैले २०३५ सालमा चितवनमा घडियाल प्रजनन केन्द्र खोलियो—र तिनै दिनदेखि वेद खड्काले आफ्नो जीवनको लय बदलिदिए।
उनी कार्यालयभन्दा बढी नारायणी र राप्तीका किनारमा देखिन्थे। कहिले पानीमा घडियाल छोड्दै, कहिले आँखा तिरमिर्याउने बच्चा घडियाल हेर्दै, कहिले विदेशी विशेषज्ञहरूसँग गम्भीर छलफल गर्दै।
“समर्पण नगरे यो काममा केही हुँदैन,” हाल पनि केन्द्रमा कार्यरत प्रेम शर्मा भन्छन्, “खड्काजीजस्तो समर्पित व्यक्ति बिरलै भेटिन्छन्। उहाँसँगको १८ वर्षे सहकार्य मेरो जीवनकै अमूल्य सम्पत्ति हो।”
अब उनी छैनन्।
तर कसरामा हरेक बिहान सूर्यको किरणले पानीमा चम्किने घडियाल देख्दा, त्यो बगरमा खुट्टा चप्पलले छपछप पार्दै हिँड्दा, त्यसमा कतै न कतै वेद खड्काको छायाँ रहनेछ।
शरीरको अन्तिम यात्रा सकिएको होला, तर नेपाली जैविक विविधता र संरक्षणको इतिहासमा वेदबहादुर खड्का नामक एउटा जीवन्त अध्याय भने सधैं बाँकी रहनेछ। वेदबहादुर खड्काको निधन केवल एउटा कर्मचारीको मृत्यु होइन, यो नेपालको जैविक संरक्षणको एउटा युगको अन्त्य हो।
